Hamileyken röntgen çekilmesi çocukların özürlü doğmasına neden olur mu?

Bu hafta İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Tıbbi Genetik Anabilim Dalı Başkanı ve Genetik Hastalıklar Tanı Merkezi (GETAM) Mesul Müdürü Prof. Dr. Mehmet Seven ile doğumsal özürlere neden olan çevresel etkenler ve alınması gereken önlemler hakkında bir röportaj gerçekleştirdik.

Teratolojik Danışma ne anlama gelmektedir?

Anne adaylarının gebelik döneminde maruz kaldığı çevresel faktörlerin, doğacak bebekleri üzerine olumsuz etkilerinin araştırılması ve bilimsel veriler ışığında doğumsal özürler hakkında anne adayları ile gebeliği takip eden uzmanların bilgilendirilmesi işlemidir.

Doğumsal özürlerin nedenleri ve toplumda görülme sıklığı yüzde kaçtır?

Genel olarak doğumsal özürlerin toplumda görülme sıklığı %3-5 dir. Buna temel risk adı verilir. Her kadın gebe kaldığında bu temel riske sahiptir. Doğumsal özürler çoğunlukla Genetik ve/veya Çevresel faktörlerin etkisiyle oluşur. Ancak günümüzde her türlü teknolojik imkâna ve geliştirilen yeni yöntemlere rağmen, doğumsal özürlerin yaklaşık yarısının nedeni belirlenemez.

Çocuklarda doğumsal özüre neden olan çevresel etkenler nelerdir?

Gebelik döneminde radyasyon veya yüksek ısıya maruz kalma gibi faktörler doğacak bebekte bedensel veya zihinsel özüre neden olabilir. Bunlardan Röntgen çekimleriyle alınan radyasyon en sık karşılaşılanıdır.

Bu tip etkileri araştıran bir bilim dalı var mıdır?

Türkiye’de doğumsal özüre neden olan çevresel etkilerin araştırıldığı ve bu konuda bilimsel raporların hazırlandığı tek merkez GETAM’dır. GETAM; Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nin Dâhili Bilimler Bölümüne Bağlı Tıbbi Genetik Anabilim Dalı bünyesinde faaliyet gösteren, Sağlık Bakanlığınca ruhsatlandırılmış, Genetik Hastalıklar Tanı Merkezidir.

Anne adayının gebeliğin ilk ayında, tanı/tedavi amacıyla röntgen çektirmesi, düşüğe ya da doğacak çocukta bedensel ve zihinsel özre yol açar mı?

Hayır. Gebeliğin ilk ayında, tanı/tedavi amaçlı röntgen çekimiyle maruz kalınan radyasyon, doğacak çocukta bedensel ve zihinsel özre yol açmaz. Ancak düşüğe neden olma ihtimali vardır.

Gebeliğin hangi döneminde çekilen röntgen doğumsal özre neden olur?

Doğumsal özürler genellikle gebeliğin ilk ayından sonraki dönemde oluşur.

Gebeliğin ilk ayından sonra bir akciğer/diş/batın grafisi çektiren anne adayının bebeği özürlü doğar mıYani her röntgen çekimi doğumsal özre neden olur mu?

Hayır. Öncelikle dikkat edilmesi gereken husus, gebelikte mecbur kalınmadıkça röntgen çekimi dâhil bebeği etkileyebilecek her türlü fiziksel etkenden sakınılması gerekir. Ancak anne adayları, genellikle, hamile olduklarını bilmeden, bazen de bilerek gebelik dışı sağlık sorunları nedeniyle tanı amaçlı röntgen çektirmek zorunda kalırlar. Röntgen çekimiyle alınan radyasyonun, alınan doza ve gebeliğin dönemine göre bebek üzerinde değişik etkileri olabilir. Gebeliğin başlangıcından doğuma kadar bir bebeğin alacağı toplam 5 Rad radyasyon güvenli doz olarak kabul edilmektedir. Genelde tanı amaçlı röntgen çekimlerinde bebeğin aldığı radyasyon dozu bedensel/zihinsel özre neden olabilecek düzeye erişmemektedir. Böyle durumlarda öncelikle radyasyona gebeliğin hangi döneminde maruz kalındığının, sonra da bebeğin maruz kaldığı radyasyon dozunun belirlenmesi gerekir.

Doğmamış bebekler için radyasyonun olası etkileri nelerdir?

Anne adayının gebelik döneminde yüksek doz radyasyona maruz kalması, bebeği etkileyerek düşük, başın küçük olması (mikrosefali), öğrenme güçlüğü, entelektüel yetersizlik (zekâ geriliği) ve büyüme gelişme geriliği gibi zihinsel ve bedensel özürlere neden olabildiği gibi, çocukluk çağı kanser riskinin de artmasına yol açmaktadır. Bu şekilde radyasyona maruz kalan anne adayları, vakit geçirilmeden Cerrahpaşa Tıp Fakültesi bünyesinde faaliyet gösteren GETAM’a yönlendirilmelidir. 

Radyasyon nerelerde bulunur ve nasıl maruz kalınır?

Radyasyon toprak, hava ve su gibi her yerde bulunur. Ancak bu radyasyon çok düşük düzeydedir. Hastane, araştırma enstitüleri, hava yolculuğu, bagajların röntgen taraması, inşaat, nükleer reaktörler ve nükleer destek tesisleri, ulaşım endüstrisi ve nükleer silah üretim tesisleri gibi bazı çalışma ortamlarında da radyasyona maruz kalınabilir. Ancak doğumsal özürler, gebelerin genellikle diş ve akciğer röntgeni, tomografi gibi tanı ya da tedavi amacıyla yapılan tıbbi işlemlerde radyasyona maruz kalmasıyla gündeme gelmektedir.

Havaalanı, Alışveriş Merkezleri ve benzeri alanların girişinde yer alan metal dedektörlerden geçişler risk oluşturur mu?

Belirtilen dedektörlerden geçiş esnasında maruz kalınan radyasyon oldukça düşük düzeylerde olup, doğumsal özür riskini arttırmadığı belirtilmektedir. Ancak gebelik döneminde gebe kadınların bu tip maruziyetlerden sakınmaları en sağlıklı yol olarak kabul edilmektedir. Günlük uygulamada ise kadınlar gebe olduklarını belirttiği takdirde görevliler tarafından bu dedektörlerden geçirilmemektedir.

 

Radyasyon dozu nasıl ölçülmektedir?

Gebelikte radyasyona maruz kalan anne adaylarında öncelikle bebeklerinin maruz kaldığı radyasyon dozunun hesaplanması gerekir.  Radyasyon ölçümünün farklı yolları bulunmaktadır. Doz, vücudun herhangi bir bölümünün aldığı radyasyon miktarını ifade eder. Bu dozları ifade ederken sıklıkla Rad/Gray/Rem gibi ölçü birimleri kullanılır. Çekilen Röntgen/Tomografi ya da maruz kalınan radyasyon türüne göre gebenin maruz kaldığı radyasyon dozu Hastanemizde görevli Fizik Uzmanları tarafından hesaplanmaktadır.

Çalışan kadınlar için iş yerlerine göre kurumlarca belirlenmiş doz sınırı var mıdır?

Genel olarak, tüm vücut için güvenli radyasyon maruziyet dozu yılda 5 Rad’dır. Bazı kurumlar bir embriyo veya fetüsün (doğmamış bebek) alacağı güvenli doz sınırını belirlemiştir. Bu kurumlar doğmamış bir bebeğin tüm gebelik boyunca 500 milirad’dan (0.5 Rad) fazla doz radyasyon almamasını önermektedir (farklı yönergeleri olan kurumlar da vardır). Bu kurumlara göre bir gebelik ayı göz önüne alındığında, maruz kalınan güvenli dozun 1 ayda 50 milirad (0.05 Rad) üzerine çıkmaması tavsiye edilmektedir.

 

Baba adayının radyasyona maruz kalması doğacak bebeği etkiler mi?

Birçok çalışmada, erkeklerde düşük düzey mesleki radyasyon maruziyeti ile doğumsal özürler ve çocukluk çağı kanserleri arasında ilişki bulunmamıştır. Testislere uygulanan 10 Rad’lık radyasyon sperm sayısında geçici azalmaya neden olabilmektedir. Babaların radyasyona maruz kalması genellikle bebeklerinde doğumsal özürlülük oranını artırmamaktadır.

 

Tanı amaçlı Röntgen çekimi gebeliğin sonlandırılmasını gerektirir mi?

 

Tanı amaçlı röntgenle maruz kalınan radyasyon en sık karşılaşılan fiziksel etkenlerdendir. Ancak tanı amaçlı röntgen çekimiyle maruz kalınan radyasyon genellikle özürlü doğuma neden olmamaktadır. Tanı amacıyla çekilen röntgenle alınan radyasyon dozu, özürlü doğuma yol açabilecek düzeye erişmediğinden, gebeliğin sonlandırılması da gerekmez. Bu konuda bilgi almak için en doğru yol GETAM’a başvurmaktır.

 

GETAM’da yapılan Danışmanlık hizmetinin başarı oranı nedir?

 

Röntgen filmi çekilen odaların giriş kapılarında “Gebeler Giremez” yazılıdır. Hamile olduğunu bilmeden gebelik dışı sağlık sorunları nedeniyle değişik röntgen filmleri çektiren anne adayları, gebe olduklarını öğrendiklerinde çocuklarının “özürlü olacağı” endişesine kapılarak çeşitli sağlık kurumlarına başvururlar. Her basamakta görevli hekimler; bu gebeleri, hem endişelerinin giderilmesi, hem de istenmeyen gebelik kayıplarının önlenmesi amacıyla mutlaka Cerrahpaşa GETAM’a yönlendirmelidir. GETAM’da bugüne kadar binlerce gebeye “danışma hizmeti verilmiş” ve bu danışmaya istinaden rapor düzenlenmiş, danışma ve düzenlenen bu raporlardan sonra hem anne adayları çocuklarının özürlü doğacağı endişesinden kurtulmuş, hem de sağlıklı doğum yapmanın mutluluğunu yaşamışlardır. Bu amaçla yaptığımız çalışmalar Cerrahpaşa Tıp Fakültesi GETAM’da verilen danışmanlık hizmetinin başarı oranının %96  olduğunu göstermiştir.

 

Hamile olduğunu bilerek/bilmeyerek Röntgen çektiren gebelerin ne yapması gerekir?   

Gebe olduğunu bilerek/bilmeyerek Röntgen çekimi yapılan anne adayları, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Genetik Hastalıklar Tanı Merkezine (GETAM) hastane web sitesi üzerinden ‘online’ randevu alabilirler. (http://cerrahpasarandevu.istanbul.edu.tr/RandevuLogin)

Randevu alan anne adaylarının GETAM’a gelmeden önce istenilen evrakları (Son çekilen gebelik ultrasonoğrafi çıktısı, Kullanılan ilaçların prospektüsleri, çekilen röntgen filminin raporu ve doktor bilgi notu ile)  eksiksiz olarak başvurmaları işlemleri kolaylaştıracak ve rapor verme süresini kısaltacaktır.

 

Röportaj: Ceylan ÇAKMAK

İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Hastanesi © 2018 All Rights Reserved